ادبیات کهن و ادبیات کهنه
27 بازدید
موضوع: ادبیات فارسی
مصاحبه کننده :
محل مصاحبه : تلفنی
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : خبرگزاری ایبنا
تاریخ نشر : Dec 28 2011 12:00AM
تعداد شرکت کننده : 0

خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) حجت‌الاسلام علیرضا سبحانی‌نسب، نویسنده و ویراستار آثار دینی: برخی ناشران و نویسندگان گمان می‌کنند هر اثری باقدمت باشد، کهن و ارزشمند تلقی می‌شود. گاهی یک متن ادبی تاریخ بلندی دارد، چنین متونی برای افرادی که تاریخ ادبیات را بررسی می‌کنند، بسیار مهم و به مثابه گنج‌اند اما برای کسانی که می‌خواهند از خواندن متن ادبی لذت ببرند، تنها قدیمی بودن یک متن ادبی کفایت نمی‌کند،بلکه ساختار و الفاظ متن باید با ذهن مخاطب مانوس باشند تا خوراکی لذیذ به شمار آید.
 
برخی متون ادبی، کهن و تاریخی به شمار نمی‌آیند، بلکه «کهنه تاریخ» گذشته‌اند. عده‌ای تصور می‌کنند متنی که محتوای ارزشمندی دارد، متن ادبی ماندگار و ارزشمندی است اما این چنین نیست. متن ادبی گاهی قدیمی و با سابقه تاریخی است، گاهی یک متن عتیقه و کهنه به شمار می‌آید. شاید یک شیء عتیقه و کهنه ارزش ریالی یا تاریخی بسیار داشته باشد اما لزوما به درد زندگی امروز ما نخورد. ادبیاتی که تاریخ گذشته است، یعنی زمان تاثیرگذاری آن سپری شده و با ذهن مخاطب امروزی نامانوس است، ادبیات کهن محسوب نمی‌شود، بلکه ادبیات کهنه به شمار می‌آید. 

محتوای الفاظی که از ذهن مخاطب دورند کمکی برای ماندگاری آن الفاظ نزد مردم عادی نمی‌کنند. محتوای کهن نیازمند قالبی زیباست تا فاخر تلقی شود. قالبی متناسب با ذائقه ادبی عموم مردم. در غیر این صورت نیز عباراتی که محتوای خوبی دارند، تولید می‌شوند که با زبانی بیگانه با مردم این روزگار بیان شده‌اند که این ادبیات بیگانه تلقی می‌شود. 

از این رو برخی ناشران در اشتباه بزرگی به سر می‌برند. آنان توفیق کتاب را با تعریف و سلیقه ادیبان می‌سنجند. گاهی ادیب، به اشتباه ارزش تاریخی یا ارزش ادبی یک متن را با میزان تطابق آن متن ادبی با ذائقه مخاطب جابه‌جا ارزیابی می‌کند. برخی ادیبان کهنه‌کار وقتی نظرشان را نسبت به اثری اعلام می‌کنند، تنها جنبه‌های علمی و ادبی آن را لحاظ قرار می‌دهند. اگر از آنان بپرسید این اثر چه‌قدر می‌تواند بر مخاطب اثر بگذارد؟ تازه متوجه می‌شوند که قبل از ارزش‌گذاری باید می‌پرسیدند: این کتاب برای ادیبی چون من نوشته شده یا برای نوجوانانی که از ادبیات کهن بهره کمی دارند!

ادیبی که از متنی لذت می‌برد، تنها شفیتگی خود را حکایت می‌کند و چه بسا توجه نداشته که مخاطب اصلی این کتاب جوانانی‌اند که نه تنها از این متن لذت نمی‌برند، بلکه معنای آن را به خوبی درک نمی‌کنند. نه به دلیل آن‌که عباراتش ثقیل‌ و از فرهنگ واژگان او بیرون‌اند، بلکه به دلیل آن‌که ذهنش این ساختار کهنه را نمی‌پذیرد. 

عباراتی که انسان را صدها سال به عقب برگرداند و تاریخ گذشته را به یادآورد بسیار ارزشمند است. اما گاهی برخی عبارات ما را در چاله‌های ادبیات تاریخ گذشته گرفتار می‌کنند. عباراتی که مخاطب باید مانند متنی از زبان دوم ابتدا بخواند، سپس در ذهن آن را ترجمه کند، پس از آن، از متن ترجمه شده لذت ببرد! 

اشتباه بزرگتر این است که برخی می‌خواهند با چنین شیوه نگارشی، آثار اثرگذاری تعریف کنند که مخاطب با خواندن آن، پیام واقعی متن ادبی را هم دریافت کند. ارزش هر نگارش بستگی به ارتباط و انس آن نوشته با مخاطب اصلی‌اش دارد. 

گاهی برخی ادیبان توجه ندارند که ذائقه ادبی یا سواد ادبی آنان نیم قرن با نسل جدید متفاوت است و این تفاوت در ارزیابی آثار جدید باید مورد توجه قرار گیرد. ارزیابی به شیوه نیم قرن گذشته و با ذائقه مردمان دوره‌های پیشین برای مخاطبانی که زبان ادبیاتی گذشته را تنها در حد گذراندن چند صفحه چشیده‌اند، خطایی بزرگ است. و از آن بالاتر نازیدن به چنین تولیدات که از همان دوران جنینی مرده بودند و مرده به دنیا می‌آیند، مسیر تولید آثار فاخر را سخت می‌کند.
 
از جمله آثار و اندیشه‌های سعدی متون ادبی فاخر و ارزشمندی بر جای مانده‌اند. با وجود این «یا واقعا همه سخنان و عبارات او ارزش یکسانی برای مخاطبان امروزی دارند؟ هرگز چنین نیست. آنچه از ادبیات سعدی بسیار با ذهن و دل امروزیان مانوس است به عنوان ضرب‌المثل سرزبان‌ها جای دارد.
عباراتی که از سعدی به دست ما رسیده‌اند یا بر اثر مهجور شدن الفاظ یا دور بودن ساختار با ذهن مخاطب دیگر متن آشنای ادبی به شمار نمی‌آیند. این متون غریبه اگر در جای خود استفاده شوند متونی تاریخی، کهن، قدیمی و قوی‌اند، در غیر این صورت نزد مخاطبان امروزی متنی کهنه که بوی نای تاریخ گذشته بودنشان شامه آزار است، تلقی می‌شوند. 

بسیاری از متون قدیمی اگر بدون نام برای مخاطب امروزی خوانده شوند دیگر ارج و قرب ادبی ندارند. گویا با زبان اوستا با مخاطبان سخن می‌گوییم. اکنون ادبیات ما چنان از بی‌توجهی رنج می‌برد که علاوه بر این که کار بر متون تاریخی را دشوار کرده، بررسی تاریخی آن را نیز با مشکلاتی همراه ساخته است. 

بی‌توجهی به مطلب عنوان شده یعنی ذائقه قائل نشدن برای نسل امروز و نشناختن نیاز و ذائقه مخاطبان تشنه ادبیات؛ از چنین برداشتی، انتظار تولید و داشتن آثار فاخر یعنی تدوین و انتشار آثاری برای قرن پنجم هجری!

لینک خبر